ปอยหลวงเป็นพระเพณีเฉลิมฉลองเสนาสนะ ที่สร้างขึ้นในวัด เช่น โบสถ์ วิหาร ศาลาการเปรียญ กำแพงวัด หรือกุฏิ เป็นต้น ( ทั้งนี้มีกำหนดขึ้นมาภายหลังด้วยว่า การจะมีปอยหลวงได้นั้น ของที่จะถวายควรจะมีราคาตั้งแต่หนึ่งแสนบาทขึ้นไป ถ้าราคาต่ำกว่านั้นก็อนุญาตให้เพียงทำบุญถวายเท่านั้น ) เพื่อถวายทานให้เป็นสมบัติในพระศาสนาต่อไป

   การที่เรียกว่าปอยหลวงนั้น เพราะเป็นงานใหญ่ที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากบุคคลเป็นจำนวนมาก มีกิจกรรมต่าง ๆ ทั้งทางศาสนาและด้านมหรสพเพื่อความบันเทิง ทั้งยังต้องจัดการอำนวยความสะดวกด้านบริการแก่แขกต่างหมู่บ้านซึ่งจะมีทั้งสมณะและฆราวาสทุกเพศทุกวัย ทางวัดและศรัทธาเจ้าภาพต้องดูแลให้ทั่วถึง ในการเตรียมงานอันดับแรกต้องมีการประชุมปรึกษาหารือระหว่างทางวัดและคณะกรรมกากรหมู่บ้านฝ่ายต่าง ๆ เพื่อแบ่งสรรหน้าที่กัน นับตั้งแต่เรื่องพิมพ์ฎีกแผ่กุศล งานส่วนใหญ่จะจัดเป็นหมวดหรือกลุ่มเพื่อให้ดำเนินการได้โดยสะดวก เช่น กลุ่มพ่อบ้านมีหน้าที่จัดสถานที่ ติดต่อประสานงานกับชุมชนอื่น กลุ่มแม่บ้านมีหน้าที่ด้านอาหารการกินที่จะใช้เลี้ยงพระสงฆ์ตลอดจนแขกเหรื่อที่จะมาร่วมงานในแต่ละวัน กลุ่มหนุ่มสาวอาจมีหน้าที่บริการยกข้าวน้ำมาเลี้ยงแขก และอาจรวมถึงการติดต่อมหรสพที่จะมาเล่นในงานครั้งนั้น ฝ่ายกลุ่มผู้เฒ่าชายส่วนใหญ่ก็จะได้รับมอบหมายให้มีหน้าที่ด้านศาสนพิธีและการต้อนรับแขกเหรื่อที่จะมาทำบุญร่วมกัน และกลุ่มผู้เฒ่าหญิงก็มีหน้าที่แต่งดาเครื่องไทยทาน ของใช้ที่จะใช้ในพิธีทางศาสนา สำหรับหญิงสาวจะได้รับการฝึกหัดให้เป็นช่างฟ้อนเพื่อฟ้อนรับครัวทานหรือไทยทานที่จะแห่เข้าสู่วัดในวันงาน เมื่อแบ่งหน้าที่กันแล้วต่างฝ่ายก็จะไปจัดเตรียมวางแผนดำเนินงานในฝ่ายของตนตามที่ได้รับมอบหมาย แต่ละฝ่ายจะมีการประสานงานตลอดเวลา ส่วนแต่ละครอบครัวก็จะเตรียมตัวเตรียมเครื่องปัจจัยไทยทาน แต่งดาต้นครัวทานซึ่งอาจทำเป็นการภายในครอบครัวหรือจัดทำร่วมกันเป็นกลุ่มก็ได้ เตรียมการต้อนรับญาติพี่น้องต่างบ้าน ซึ่งมักจะมานอนแรมเพื่อแอ่วปอยหลวง โดยเฉพาะทางด้านอาหารการกินบางบ้านถึงกับต้องซื้อหมูหรือวัวเป็นตัวเพื่อล้มมาเลี้ยงดูแขกญาตพี่น้อง ตลอดจนจัดหาที่นอนหมอนมุ้ง เตรียมไว้ตามจำนวนคนที่คาดว่าจะมาเที่ยวงาน สิ่งสำคัญที่ทุกครอบครัวจะไม่ลืม คือ การจัดหาเสื้อใหม่ผ้าใหม่สำหรับทุกคนในครอบครัว ที่จะใส่ไปเที่ยวงาน โดยเฉพาะเด็กและหนุ่มสาวจะคึกคักเป็นพิเศษ

ดังนั้นตลาดในช่วงก่อนวันงานจะคึกคักไปด้วยผู้คนจับจ่ายสิ่งของตามความประสงค์ของตน
   ก่อนที่จะมีงานปอยหลวงนั้น จะมีกากรทานตุงและช่อ (ะงสามเหลี่ยม) เสียก่อน ตุงนี้จะเป็นผืนผ้าที่ถักทอด้วยด้ายซึ่งอาจมีการประดับด้วยดิ้นสีเงิน สีทอง หรือสีอื่น ๆ ที่สวยงาม บางผืนอาจทอเป็นรูปปีนักษัตรที่ตนเกิด ความยาวของตุงประมาณ ๓ - ๔ วา และมีความกว้างประมาณ ๑ ใน ๑๖ ส่วนของความยาว ตุงนี้จะนำไปปักเรียงรายตามถนนหนทางเข้าหมู่บ้าน ส่วนช่อหรือธงสามเหลี่ยมซึ่งหากใช้เป็นการชั่วคราวก็จะตัดด้วยกระดาษ มีความยาวประมาณ ๑ ศอก กว้างประมาณ ๑ คืบ ก็ถวายทานพร้อมกับการถวายตุง การถวายทานจะกระทำกันในพระวิหาร พร้อมกับการตักบาตรทำบุญโดยปกติในวันศีลหรือวันธรรมสวนะ ก่อนที่จะถึงวันงานปอยหลวง ดังนั้นตุงที่เรียงรายสลับกันอย่างสวยงามสองข้างทางจะเป็นสัญลักษณ์ให้คนที่ผ่านสัญจรไปมาได้ทราบว่าวัดแห่งนั้นกำลังจะมีปอยหลวง นอกจากจะมีการทางตุงผ้าแล้วทางวัดอาจจะจัดทำธงชาติและธงธรรมจักรอันเป็นสัญลักษณ์ของชาติและพระพุทธศาสนาปักตลอดแนวทางบริเวณหน้าวัด หรือทางเข้าวัดทุกด้าน

   สิ่งพิเศษที่จะต้องจัดเตรียมก่อนที่จะมีงานปอยหลวง ตามความเชื่อในโบราณประเพณี เมื่อจะมีงานพิธีต้องมีศิ่งศักดิ์สิทธิ์ปกป้องคุ้มครองให้งานดำเนินไปโดยราบรื่น ไม่มีปัญหา หรืออุปสรรคใด ๆ ให้เดือดร้อน จึงมีการอัญเชิญ " พระอุปคุต " มาคุ้มครองงาน พระอุปคุตนี้ได้ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ที่อาศัยอยู่ในสะดือทะเล เป็นผู้ที่สามารถปราบพญามารที่อาจมาทำลายพิธีทำบุญนี้ได้ ในการอัญเชิญพระอุปคุตนั้น ชาวบ้านจะนำขบวนแห่ไปอัญเชิญพระอุปคุตที่แม่น้ำ แล้วให้ตัวแทนลงไปงมก้อนหินขึ้นมาแล้วถามคนบนฝั่งนั้นว่า " ใช่หรือไม่ " เมื่อคนบนฝั่งตอบว่าไม่ใช่ ก็งมหาต่อไปอีกสักสองสามครั้งจนคนบนฝั่งบอกว่า " ใช่แล้ว "ก็อัญเชิญก้อนหินที่สมมุติว่าเป็นพระอุปคุตไปใส่พานที่เตรียมมาด้วย จากนั้นก็พากันแห่เพื่อนำไปไว้บนหอพระอุปคุตที่สร้างคล้ายศาลเพียงตา หลังคามุงด้วยผ้าขาวซึ่งจะตั้งไว้ที่ข้างวิหารประกอบด้วยบาตร กรวยดอกไม้ ธูปเทียน คนโทน้ำและสำรับอาหาร ๑ สำรับ และประตูรั้วปักสัปโทนแทนร่มกันแดดและฝน และจะต้องถวายสำรับอาหารทั้งมื้อเช้า และเพล เมื่อเสร็จงานปอยหลวงแล้วก็จะมีพิธีอัญเชิญพระอุปคุตกลับไปสู่แม่น้ำที่นำมานั้น

   สิ่งสำคัญที่อาจถือเป็นหัวใจของปอยหลวงคือต้นครัวทาน ซึ่งชาวบ้านที่จัดงานและชาวบ้านต่างหมู่บ้านจะนำมาถวายทานกันแทบทุกกครอบครัว บรรยากาศที่สนุกสนานครึกครื้นของงาน คือช่วงที่มีการแห่ต้นครัวทานไปถวายวัดในช่วงบ่ายหรือเย็น จะมีการตีฆ้อง กลอง และฟ้น ที่นิยมที่สุดคือ ฟ้อนเล็บ ส่วนฟ้อนอย่างอื่น เช่น ฟ้อนเงี้ยว ฟ้อนดาบ ช่างฟ้อนจะฟ้อนในบริเวณที่มีคนมุงดูครัวทานอย่างหนาแน่น อย่างบริเวณประตูวัดก่อนที่จะเคลื่อนเข้าไปในวัด หรือลานวัด ระหว่างที่แห่ต้นครัวทานศรัทะาเจ้าภาพอาจจะโหงบ่านาว คือการโปรยทาน (ใช้เหรียญเงินฝังไว้ในลูกมะนาว) ไปด้วยต้นครัวทาน ซึ่งอาจทำได้หลายรูปแบบตามแต่ความคิดสร้างสรรค์ของแต่ละคนจะคิดขึ้นมา ถ้าต้นครัวทานของใครสวยงามก็จะเป็นที่ชื่นชมของบรรดาแขกเหรื่อตลอดจนบุคคลที่จะมาชื่นชมกันอย่างคับคั่ง ต้นครัวทานจะต้องมียอด หรือเงินธนบัตรจำนวนต่าง ๆ ที่ใช้ไม้คีบหนีบไว้ และเสียบที่ต้นคาเป็นช่อชั้นอย่างสวยงามนั้น บรรยากาศของปอยหลวงจะคึกคักเต็มไปด้วยผู้คน ั้งคนแก่ หนุ่มสาว เด็กเล็ก พ่อค้าแม่ค้า ศรัทธาญาติโยม ตลอดจนพระสงฆ์องคเจ้าที่มาร่วมงานตามคำเชิญของวัดเจ้าภาพ พระถิกษุที่ได้รับอาราธนานิมนต์มาเป็นพิเศษเพื่อเป็นเจ้ากล่าวคำถวายพรนั้น จะเป็นผู้ที่มีน้ำเสียงในการให้พรไพเราะ มีโวหารที่สละสลวย เพราะจะต้องให้พรแก่ศรัทธาที่นำต้านครัวทานมาถวายทาน เจ้าพรอาจจะพรรณาถึงความงดงามของต้นครัวทานนั้น เพื่อให้ผู้ที่นำครัวทานมาถวายทานเกิดความปลาบปลื้มใจ ผู้ที่เสร็จภารกิจทางสาสนาแล้วก็จะไปนั่งชมมหรสพต่าง ๆ

   ในเวลา ๓ - ๕ วันที่จัดงานปอยหลวงนั้น ทางวัดเจ้าภาพจะจัดอาหารเลี้ยงคนที่มาร่วมงานทั้งมื้อกลางวันและมื้อเย็น ชนิดของกับข้าวที่นิยมทำเลี้ยงกัน เช่น ยำหนัง แกงหยวกกล้วย เป็นต้น ขนมที่นำมาเลี้ยงก็จะเป็นขนมศิลาอ่อน ขนมปาด ขนมเปียกปูนโรยมะพร้าว เป็นต้น สำหรับสถานที่เลี้ยงอาหารก็จะเป็นปะรำที่ต่อขึ้นง่าย ๆ หลังคาทำเป็นถืมหรือแผงไม้ไผ่สานประกบกับใบตองตึงหรือกระดาษ หรือฟาง ประรำนี้ตามปกกติใช้เป็นกองอำนวยการหรือศูนย์ประชาสัมพันธ์ซึ่งตั้งเครื่องกระจายเสียงและเป็นที่รับบริจาคกรณีพิเศษอื่น ๆ ด้วยบนพื้นซึ่งใช้ขตั้งันโตกอาหารจะปูด้วยฟางก่อนแล้วใช้เสื่อปูทับอีกทีหนึ่ง เขกเหรื่อที่มาในงานจะนั่งตกวง หรือล้อมวงกินอาหารขันโตกแล้วดื่มน้ำต้นหรือคนโทที่ตั้งไว้เป็นจุด ๆ หรืออาจดื่มที่หิ้งน้ำที่จัดไว้ตามบริเวณงานก็ได้ เมื่องานเฉลิมฉลองเสร็จสิ้นลงตามกำหนดการไว้แล้ว ก่อนวันสุดท้ายของวันฉลอง ก็จะมีพิธีถวายทานศาสนวัตถุ หรือศาสนสถานที่ร่วมมือกัน และมีเจตนาจะถวายทาน โดยในช่วงเช้าจะมีการทำบุญใส่บาตร แล้วปู่จ๋ารย์ก็กล่าวคำเวนทานพระสงฆ์อนุโมทนาก็เป็นอันเสร็จพิธี