เป็นงานเฉลิมฉลองพิธีบรรพชาหรือบวชเณร ซึ่งจะทำกันในเดือน ๕ , ๖ , ๗ , ๘ เหนือ คือราวเดือนกุมภาพันธ์ถึงเดือนพฤษภาคม จุดประสงค์ของการจัดปอยลูกแก้วหรือปอยบวช หรือปอยน้อย ก็เพื่อ ลูกศิษย์วัดที่เรียกว่าขะโยมวัด ที่คอยมาอยู่รับใช้ทำงานในวัดเป็นเวลาพอสมควร และได้เรียนจบการศึกษาภาคบังคับแล้ว ทางวัดและญาติผู้ใหญ่ก็จะร่วมกันจัดงานพิธีบรรพชาให้เป็นสามเณรในพระพุทธศาสนา

   เมื่อกำหนดวันเป็นที่แน่นอนแล้ว พ่อแม่หรือญาติผู้ใหญ่ที่เป็นเจ้าภาพในการบรรพชาสามาเณรแต่ละรูป ก็จะจัดหาเครื่องอัฏฐบริขารสำหรับเณรบวชใหม่ให้พร้อมสรรพ ผ้าเครื่องบวชมี สะบงธรรมดา ๑ ผืน จีวร ๑ ผืน อังสะ ๑ ผืน บาตร กล่องเข็ม มีดโกน ผ้ากรองน้ำ ลูกประคำ ส่วนผ้ารัดเอว(รัดประคด) จะใช้หรือไม่ใช้ก็ได้ เครื่องสักการะมี เทียนบวช (เมื่อก่อนใช้ ๖ เล่มปัจจุบันใช้ ๓ เล่ม) ดอกไม้ใส่กรวยหรือทำเป็นช่อใส่พานสำหรับขอนิสัยบวช ๑ ขอสรณคมน์ ๑ และขอศีล ๑ ขออุปัชฌายะ ๑ ในรายที่พ่อแม่ไม่มีเงินพอก็จะออกบอกบุญเรี่ยไรไปตามญาติพี่น้องผ ู้มีฐานะดี ให้ช่วยบริจาคคนละชิ้นสองชิ้น เมื่อได้ครบแล้วก็รวบรวมไว้ให้เป็นหมวดหมู่ ทุกฝ่ายต้องมีการประสานงานกัน ผู้ที่มีบทบาทมาก คือ ญาติของผู้ที่จะบรรพชา และกรรมการวัด เจ้าภาพแต่ละคนก็มักจะพิมพ์บัตรเชิญเพื่อเชิญไปตามหมู่บ้านต่าง ๆ ตามญาติของตนแต่ละครอบครัวให้มาร่วมทำบุญ

   ส่วนผู้ที่จะบวช ต้องเตรียมตัวฝึกท่องคำขอนิสัยบวชให้จำได้ในระหว่างที่เป็นขะโยมวัด ในสมัยก่อนนั้นจะต้องสามารถอ่านอักขระภาษาพื้นเมืองได้ เพราะเมื่อบวชเรียนแล้วจะต้องอ่านตัวหนังสือในพระธรรมคัมภีร์ต่าง ๆ ได้ รวมทั้งท่องบทสวดมนต์ทำวัตร ฝึกกิริยาท่าทาง การกราบไหว้ เมื่ออยู่ในสมณเพศแล้วจะได้ปฏิบัติได้ถูกต้อง
   ก่อนถึงวันงานนั้น จะมีการแอ่วผ้าอุ้ม คือนำเอาเครื่องใช้ของสงฆ์ที่ซื้อมาแล้วนั้นใส่บนพานให้คนอุ้ม และมีคนกางสัปโทน จัดขบวนซึ่งอาจจะมีฆ้องกลองแห่ไปตามหมู่บ้านต่าง ๆ ในละแวกใกล้เคียงเพื่อประกาศงานบุญนั้น ๆ ด้วย  

   เมื่อถึงวันงาน เจ้าภาพจะไปพร้อมกันที่วัดใกล้เคียง นำผู้ที่จะบรรพชามาแต่งตัวทรงเครื่อง สมมุติให้เหมือนอย่างเจ้าสิทธาตถ์หรือเจ้าชายสิทธัตถะยามจะออกบวช มีเครื่องทรงที่สวยงาม ลูบไล้ด้วยน้ำอบน้ำหอม ทาแป้งแต่งตัวเต็มที่ เรียกว่า " ลูกแก้ว " ชายฉกรรจ์ที่แข็งแรงทำหน้าที่เป็นม้ากัณฐักหรือม้ากัณฐกะให้ลูกแก้วขี่คอ ลูกแก้วบางคนอาจขี่ม้าและบางคนอาจใช้ช้างเป็นพาหนะก็ได้ ขบวนลูกแก้วจะแห่แหนไปตามหมู่บ้าน และขึ้นไปบนบ้านบุคคลที่มีอาวุโส เพื่อให้ผูกข้อมือให้พร เมื่อขบวนลูกแก้วกลับถึงวัด ลูกแก้วก็จะเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวเป็นนุ่งขาวห่มขาวเพื่อเข้าพิธีบวช โดยมีพระอุปัชฌาย์เป็นผู้บวชให้

   ในงานทำบุญปอยลูกแก้ว ปอยบวช หรือปอยน้อยนี้ จะมีมหรสพเฉลิมฉลองเพื่อให้ความบันเทิงแก่ผู้มาร่วมงาน จะมีมาเพียงใดย่อมแล้วแต่ฐานะของผู้ที่เป็นเจ้าภาพ คือบรรดาพ่อแม่หรือญาติผู้ใหญ่ของลูกแก้วที่จะบวช มหรสพที่มีมักจะเป็นมหรสพยืนพื้นคือ ซอ คือการขับลำนำโต้ตอบของนักขับชายหญิงโดยมีปี่ซอคอยเป่าประกอบ หากเจ้าภาพจัดหาช่างซอที่มีชื่อเสียง จำนวนผู้คนที่มาร่วมทำบุญก็จะมีมากขึ้นเท่านั้น ส่วนเจ้าภาพจะต้องเตรียมอาหารมื้อกลางวันที่จะเลี้ยงบรรดาแขกเหรื่อที่มาร่วมทำบุญด้วย สำหรับเด็กวัดหรือขะโยมบางคนที่พ่อแม่ยากจน ทางวัดและศรัทธาที่มีฐานะดีในหมู่บ้านก็จะร่วมกันเป็นเจ้าภาพให้

   ปอยบวชลูกแก้วนี้ถือเป็นการทานอีกลักษณะหนึ่งที่ชาวล้านนาถือว่ามีอานิสงส์มาก เพราะการได้ร่วมสร้างเนื้อนาบุญขึ้นในบวรพระพุทธศาสนา เป็นโอกาสการทานครั้งใหญ่ของบุคคลในชุมชน ซึ่งอาจร่วมเป็นเจ้าภาพซื้อปัจจัย อัฏฐบริขาร อาจเป็นเจ้าภาพเลี้ยงภัตตาหารแด่พระสงฆ์ หรือเลี้ยงแขกเหรื่อที่มาร่วมงาน หรืออาจร่วมบริจาคทรัพย์ปัจจัยเล็ก ๆ น้อย ๆ ตามศรัทธา นับเป็นโอกาสการทำบุญให้ทานที่เอื้ออานิสงส์หลายรูปแบบ ตามกำลังศรัทธาของผู้ถวายทาน