เป็นพิธีกรรมในการเรียกขวัญข้าวหลังจากการเก็บเกี่ยว เพื่อเป็นการขอขมาและขอบคุณแม่โภสพหรือเทพีแห่งข้าว และยังเป็นพิธีที่เชื่อกันว่าจะทำให้ข้าวไม่หายและหมดไปจากยุ้งฉางเร็วอีกด้วย วันที่ทำพิธีโดยปกติถือเอาวันที่ขนข้าวขึ้นยุ้งเสร็จแล้ว หากไม่ทันก็อาจจะทำในวันรุ่งขึ้นก็ได้
   การเรียกขวัญข้าวนั้น อาจทำได้ทั้งแบบเรียบง่ายและแบบใหญ่โต โดยขึ้นอยู่กับความนิยมในท้องถิ่น หรือความพร้อมของเจ้าของนา หากทำพิธีแบบใหญ่โตแล้วก็จะมีเครื่องบูชามากมาย โดยทั่วไปเครื่องพิธีจะมีไก่และเหล้า เครื่องใช้ของผู้หญิง เช่น กระจก หวี แป้ง โดยนำเครื่องพิธีดังกล่าวไปวางไว้ที่แท่นพิธีบริเวณที่เคยทำพิธีแรกนา แล้วก็มีคำโอกาสอาราธนาคือคำสังเวยที่เป็นคำขอบคุณแก่พระแม่โภสพ ที่ช่วยให้ได้ผลผลิตเป็นข้าวมากมาย ถ้าเป็นพิธีใหญ่ส่วนมากเจ้าของนาจะกล่าวคำโอกาสด้วยตนเองไม่ได้ จึงต้องขออาจารย์ประจำหมู่บ้านเป็นผู้กล่าวโอกาสให้

   ในการทำพิธีแบบง่ายนั้น เครื่องบูชาก็มี ข้าว ไข่ต้ม กล้วย ขนมต่าง ๆ ดอกไม้ ธูปเทียน จัดใส่กระทงหรือพาน ผู้ที่เป็นพ่อนาจะเอาไม้ไผ่เฮี้ยยาวประมาณ ๒ เมตร ปล้องของไม้บนสุดทุบให้แตกเป็นซีก ๆ แล้วดุนให้ถ่างออกป่องตรงกลางคล้ายกับที่เรียกว่ารังมดส้ม (รังมดแดง)เมื่อทุกอย่างพร้อมแล้วก็จะพากันขนเครื่องบูชาและเครื่องประกอบพิธี มีกระทงใส่เครื่องบูชาและทัพพี ๑ อัน ไม้รังมดส้ม และนำไม้นะโมตาบอด พร้อมด้วยรวงข้าวที่เก็บไว้ก่อนนั้นแล้วออกไปอีกครั้งหนึ่ง เมื่อไปถึงพ่อนาจะฝังหรือปักไม้เฮี้ยที่เป็นรังมดแดงนั้นที่กลางตาลางหรือลานนวดข้าว เอากระทงที่ใส่เครื่องบูชาใส่ปลายไม้เฮี้ยที่เป็นรูปรังมดส้ม ผูกรวงข้าวให้แขวนลงในกระทงนั้น ปักไม้นะโมตาบอดซึ่งเป็นเครื่องป้องกันไม่ให้ผีมาขโมยข้าวไว้ที่ ๔ มุมชองลาน แล้วจุดธูปเทียน ผู้หญิงก็ชะใช้ทัพพีกวักไปรอบ ๆ ในบริเวณนั้น เพื่อกวักเอาขวัญข้าวให้มาอยู่รวมกัน ด้วยการพูดเป็นโวหารเอาเอง ด้วยคำที่เป็นมงคล เมื่อเสร็จพิธีแล้วจึงหยิบเอาเมล็ดข้าวที่ตกแถวนั้นสัก ๒ - ๓ เมล็ด หรือจะหยิบเอาเศษฟางก็ได้ สมมุติว่าเป็นขวัญของข้าวใส่ในกระทง และไม้นะโมตาบอดกลับบ้าน ปักไม้นโมตาบอดไว้ที่ ๔ มุมในยุ้งข้าว แล้วเอากระทงขวัญข้าววางไว้จุดใดจุดหนึ่งในยุ้งข้าว แล้วเอากระดองเต่าหรือฟัก (บ่าฟักหม่นหรือบ่าฟักเขียว)วางไว้ข้างบนข้าวเพื่อให้เต่าหรือฟักคอยกกฟักให้ข้าวอยู่นาน ๆ เหมือนกับเต่าฟักไข่ พร้อมกับกล่าวออกเสียงเบา ๆ ว่า " ขอให้ข้าวจงอยู่ในนี้เน่อ อย่าได้ออกไปทางใด เพราะว่าเดือน ๔ เปิ้นจักปล่อยช้างปล่อยม้าเดือน ๕ เปิ้นจักปล่อยงัวปล่อยควาย " ดูเป็นการสอนเตือนข้าวไม่ให้ออกไปเที่ยวเล่นเกรงว่าจะถูกช้างม้าวัวควายเหยียบเอา 

    เมื่อนำขวัญข้าวเข้าเก็บแล้ว ที่ประตูยุ้งข้าวจะมีปักขะตืนกระด้าง หรือปักขะตืนวันจกข้าว คือปฏิทินสำหรับใช้ดูกำกับวันข้างขึ้นข้างแรมที่ควรหรือไม่ควรตักข้าวออกจากยุ้ง เชื่อกันว่าหากมิได้ปฏิบัติตามพิธีดังกล่าวข้างต้น ข้าวจะเปลือง หรือหมดเร็ว เพราะมีฟีมาขโมยเอาไปกิน เล่ากันว่าที่ในถ้ำแกลบตั้งอยู่ในเขตอำเภอเชียงดาวในถ้ำจะมีแกลบอยู่ทั่วไป เก่าบ้างใหม่บ้าง เชื่อกันว่าเป็นแกลบจากข้าวที่ผีขโมยไปกิน